تبلیغات
زبان فارسی - حروف جناس

حروف جناس

نویسنده :پویا لطفیان
تاریخ:سه شنبه 2 اسفند 1390-01:51 ب.ظ

وقتی نویسنده یا شاعر در سخن خود کلمات هم­جنس بیاورد که در ظاهر به یکدیگر شبیه و در معنی مختلف باشند، از صنعت جناس استفاده کرده است.[1]
 
انواع جناس
جناس تام: وقتی است که دو کلمه­ی متجانس در لفظ یکی باشند اما در معنی مختلف؛ اما فرق معنایی دو کلمه از مضمون کلام فهمیده می­شود.
        پدر با پسر یکدگر را "کنار"
                                  گرفتند و کرده غم از دل "کنار"
                                                   اسدی طوسی
 
جناس ناقص(محرَّف): آن است که دو کلمه­ی متجانس در حروف یکی باشد ولی در اعراب(مصوت) متفاوت باشند.
       صبحدم ناله­ی "قُمری" شنو از طرف چمن
                                  تا فراموش کنی فتنه­ی دور "قَمری"
                                                           ظهیر فاریابی
 
جناس زاید: جناسی است که یکی از کلمات متجانس نسبت به دیگری، حرفی در آغاز یا وسط یا آخر اضافه دارد. پس بر سه نوع است:
"مختلف­الاول(مطرف)، مختلف­الوسط، مختلف­الاخر(مذیَّل)"
 
      شرف مرد به جود است و کرامت به سجود
                                        هر که این هر دو ندارد عدمش به ز وجود
 
جناس مرکب: جناس مرکب یا مرفوّ(رفو شده) از اقسام جناس تام است و  بر دو نوع است: مفروق و مقرون:
1.    مفروق: دو کلمه متجانس، هم­هجا(هم­وزن) هستند اما اختلاف در تکیه دارند.
      گرچه خود این پایه­ی بی­همسریست
                                                پای مرا هم سر بالاتریست
                                                                         نظامی
 
2. مقرون: هر دو کلمه متجانس مرکب باشند در این صورت بدان جناس مقرون گویند.[2]
         قوم گفتندش که ای خر! گوش­ دار
                                                خویش را اندازه­ی خرگوش دار
                                                                              مولوی
 
جناس مضارع: وقتی اختلاف صامت­های آغازین دو رکن جناس کم باشد و به اصطلاح قریب­المخرج باشند، جناس مضارع است مثل گام و کام و یا مثل حالی و خالی در بیت زیر:
          علمی که ز ذوق شرع "خالی" است
                                            "حالی" سبب سیاه حالی است
                                                                            سنایی
  
جناس لاحق: اگر تمام دو کلمه متجانس یکی باشد، جز یک حرف در اول و یا وسط، آن­را جناس لاحق گویند مثل زندان و خندان:[3]
     امروز خندان آمدی مفتاح زندان آمدی
                                بر مستمندان آمدی چون بخشش و فضل خدا
                                                                                   مولوی
 
جناس خط: وقتی ارکان جناس در حروف یکی و در تلفظ و نقطه­گذاری متفاوت باشند مثل بیمار و تیمار:
         درشت است پاسخ ولیکن درست
                                           درستی درشتی نماید نخست
                                                              ابو شکور بلخی
 
 
جناس لفظ: این نوع جناس در مقابل جناس خط است یعنی کلمات متجانس در تلفظ یکی و در نگارش متفاوت باشد مثل خوار و خار:
         که کمتر کس ار جنگ را خاستی
                                           درآورد گه لشکری خواستی
                                                           اسدی طوسی
 
جناس مکرر(مزدوج): دو کلمه متجانس را در آخر سجع­های نثر یا در آخر ابیات کنار هم بیاورند:
       هست شکّربار یاقوت تو ای عیار یار
                                   نیست کس را نزد آن یاقوت شکّربار، بار
                                                                              معزی
 
جناس اشتقاق(اقتضاب): در این نوع جناس کلمات متجانس در مصوت بلند با یکدیگر فرق دارند که این نوع جناس موسیقایی­ترین نوع جناس است. مثل یاری و یارا:[4]
    مرا ز انصاف یاران نیست یاری
                                      تظلم کردنم زآن نیست یارا
                                                              خاقانی
 
جناس در کلام
انواع جناس که تاکنون بررسی شد همه در سطح کلمه بود، اما روش تجنیس در سطح جملات یک مصداق بیشتر ندارد و آن وقتی است که تمامی یا اکثر کلمات دو جمله یکسان و یک یا دو مورد آن جناس تام باشد. در این صورت وجه تشخیص، تکیه و آهنگ کلام است:[5]
       چون ازو گشتی همه چیز از تو گشت
                                          چون ازو گشتی همه چیز از تو گشت
                                                                                  مولوی
 
قلب
قلب نیز جزء صنعت جناس است. قلب در لغت به معنی واژگون کردن و مقلوب به معنی واژگونه است. در فن بدیع، آوردن کلماتی است که حروف آنها مقلوب یکدیگرند. که این صنعت با درهم­ آمیختگی واک­های کلمات به وجود می‌آید؛ مثلا دو کلمه­ی(رقیب و قریب ـ رحیم و حریم). صنعت قلب در بدیع اهمیت زیادی دارد و دلیل قدرت و توانایی شاعر و ادیب است، اما شرط اصلی در محاسن و زیبایی، آن است که فصاحت و بلاغت را رعایت کرده و معنی را فدای الفاظ نکرده باشند[6].
 
اقسام قلب:
قلب بعض: اگر جابجایی حروف در بعضی کلمات باشد قلب بعض نامیده می‌شود:
      جنٌت رقمی ز "رتبت" اوست
                                       تبّت اثری ز "تربت" اوست
                                                        رشید وطواط
دایه­ی ابر بهاری را فرموده تا "بنات" "نبات" در مهد زمین بپرورد.
قلب بعض موسقایی­ترین انواع قلب است. اوج ادبی­بودن قلب بعض وقتی است که جنبه­ی کنایی پیدا کند، یعنی با کمک قلب باید به مقصود شاعر پی برد.
         دیو "رجیم" آن که بود دزد بیانم
                                        گر دم طغیان زد از هجای صفاهان
                                                                          خاقانی
که مقصود شاعر قلب رجیم یعنی مجیر(مجیرالدین بیلقانی) است.
 
قلب کل: اگر در کلمات مقلوب، جابجایی در همه حروف باشد، به طوری که حروف در دو کلمه وارونه یکدیگر باشند.
      شعر و عرش و شرع از هم خاستند
                                          تا که عالم  زین سه حرف آراستند
                                                                               عطار
 
قلب کامل یا مستوی: اگر تمام عبارات نثر یا نظم طوری باشد که چون از حرف اول یا از آخر به اول بخوانیم هر دو یکی گردد و این نوع قلب هیچ گونه ارزش موسیقیایی ندارد؛ زیرا ذهن تا این حدود متوجه این عکس نمی­شود و چندان مثالی در ادبیات ندارد.
شکر به ترازوی وزارت برکش
و یا این مصرع: شو همره بلبل به لب هر مهوش
 
قلب مجنّح: مجنح در لغت به معنی مرغ بالدار، وقتی است که دو کلمه مقلوب یکی در صدر بیت و دیگری در عروض آن قرار گیرد.
"حور بر یاد جمال تو روان بخشد روح"
 
یا اینکه دو طرف بیت باشد
    میغ از کف دست تو شود تیره که بحر است
                                بحر از سر کلک تو شود طیره که غیم است[7]
 
قلب ملحق: شبیه قلب مجنح است به جز اینکه قلب مجنح در تمام کلمات رخ میدهد یعنی(مقلوب کل )، اما قلب ملحق در بعضی کلمات یعنی(مقلوب بعض).
       بحر خون پیدا شود از هر طرف
                                            ز ابر تیغ همچو آبت، گاه حرب[8]



داغ کن - کلوب دات کام
نظرات() 
Junko
پنجشنبه 16 آذر 1396 11:21 ب.ظ
Really when someone doesn't understand then its up to other visitors that they will assist, so here it happens.
How does Achilles tendonitis occur?
شنبه 14 مرداد 1396 12:55 ب.ظ
Hello, after reading this remarkable paragraph i am as well delighted
to share my familiarity here with colleagues.
Erin
دوشنبه 9 مرداد 1396 08:35 ب.ظ
Its like you read my mind! You seem to know a lot about this,
like you wrote the book in it or something. I think
that you could do with some pics to drive the message home a bit, but other than that, this is wonderful blog.
A great read. I'll certainly be back.
http://latonyaSuhar.jimdo.com
یکشنبه 8 مرداد 1396 12:07 ق.ظ
I think that everything posted was actually very reasonable.
But, think on this, suppose you were to write a awesome title?
I am not saying your content is not solid, but what
if you added something to possibly grab a person's attention? I mean زبان فارسی - حروف
جناس is kinda vanilla. You ought to peek at Yahoo's front page and see how they create article headlines to grab viewers to click.
You might add a related video or a picture or two to
get readers interested about everything've written. Just my opinion, it would bring your website a little bit more interesting.
free std testing near me
دوشنبه 5 تیر 1396 02:58 ب.ظ
core از خود نوشتن در حالی که صدایی مناسب اصل آیا نه حل و فصل خوب با من پس از برخی از زمان.

جایی در سراسر جملات شما قادر به من مؤمن اما فقط برای بسیار در حالی که کوتاه.
من هنوز کردم مشکل خود را با فراز در منطق و یک خواهد را خوب به پر همه کسانی معافیت.
در این رویداد شما که می توانید انجام من را قطعا تا پایان تحت تاثیر قرار
داد.
Autumn
دوشنبه 25 اردیبهشت 1396 02:28 ب.ظ
Thanks for ones marvelous posting! I quite enjoyed reading it, you could be a great
author. I will always bookmark your blog and may
come back sometime soon. I want to encourage you continue your great job,
have a nice morning!
 
لبخندناراحتچشمک
نیشخندبغلسوال
قلبخجالتزبان
ماچتعجبعصبانی
عینکشیطانگریه
خندهقهقههخداحافظ
سبزقهرهورا
دستگلتفکر